Religie en cultuur trekken samen op

Religie en cultuur trekken samen op
24 feb
2012

Gelovige mensen voelen zich nogal eens aangevallen door inzichten uit de wetenschap. Mijn ervaring is dat een gelovige veel kan leren van wetenschappelijke inzichten. In mijn eigen vakgebied van de culturele antropologie is veel oog voor de wisselwerking tussen cultuur, diversiteit en migratie enerzijds en religie anderzijds. Cultuur en religie trekken samen op. ‘Is dat niet een bedreiging?’, vragen mensen mij.

Als ik als cultureel antropologe van christenen één vraag regelmatig krijg, dan is het wel: ‘vind je het niet moeilijk om  je christelijke geloof te combineren met antropologie?’. Ik denk dan altijd terug aan mijn eerste jaar als student, eind jaren negentig. Tijdens een congres van gereformeerde studenten, sprak een religieus antropoloog over symboliek en religie. Een moeder van een andere student zei tegen mij: ‘ je hebt een gevaarlijke studie gekozen’. Ik was toen niet ad rem genoeg om te vragen wat ze precies bedoelde, maar door de vragen en opmerkingen die bleven komen in de loop der jaren begreep ik steeds meer dat angst de diepste drijfveer is achter dergelijke opmerkingen. Angst dat door kennis te nemen van andere culturen, ziens- en levenswijzen en ook van andere religies, het (christelijke) geloof gerelativeerd zou worden: er is niet één waarheid en elke cultuur(uiting) is gelijkwaardig.

Relativisme

Zeker, er is cultureel relativisme in de antropologie en breder in de samenleving. Tegelijk zijn er onder antropologen ook grenzen:  bijvoorbeeld, veel antropologen beoordelen vrouwenbesnijdenis toch als universeel onrecht, ongeacht de culturele context. Hoe dit ook zij, mijn wat verlate antwoord op de vraag van die moeder tijdens dat studentencongres is: antropologie heeft juist bijgedragen aan de vorming van mijn geloof. Ik heb geleerd hoe de ontwikkeling van het christendom mede cultureel bepaald is. Denk alleen al in de Nederlandse context aan de standaard gereformeerde liturgie, de sfeer van kerkbanken, collectezakken en mannenbroeders in zwarte pakken. Dit zijn hele specifieke geloofsuitingen of kerkelijke vormen die voor christenen elders in de wereld – en overigens ook in Nederland – vervreemdend overkomen zonder dat deze vormen meer christelijk zouden zijn dan andere uitingen. Dit type relativering helpt juist om níet meteen het geloof kwijt te raken als de mij vertrouwde christelijke cultuuruitingen worden aangevallen of afgeschaft, maar oog te krijgen voor hoe geloof en diversiteit samengaan en elkaar vormen.

Cultuur

Het samengaan van geloof en cultuur is in de afgelopen jaren steeds meer een belangrijk aandachtspunt geworden in het toenemend aantal antropologische studies over migratie. Onderzoek naar de rol van het geloof en van kerken onder migranten laat zien hoe zij ver van hun vaderland een nieuwe culturele identiteit ontwikkelen die minder verbonden is aan een nationale identiteit – zowel van hun land van herkomst als land van aankomst, waar ze er vaak nog niet bij horen – en die meer verbonden is met hun geloof.[1]


Enerzijds globaliseert religie hierdoor, er ontstaat bijvoorbeeld een mondiale gemeenschap van christenen die hun ervaringen en kennis delen via internet en andere communicatiemiddelen zonder belemmerd te worden door nationale grenzen. Anderzijds biedt een multi-culturele religieuze gemeenschap en het geloof de mogelijkheid om niet alleen Ghanees of Nederlander te zijn maar een transculturele gelovige te worden - zowel een ‘Jood’ als een ‘Griek’ om in Bijbelse termen te spreken. Vanuit het perspectief van een christelijke gelovige komt dit dichtbij het beeld van de multi-culturele nieuwe hemel en aarde die in het bijbelboek Openbaringen wordt geschetst.

Kortom, ondanks het feit dat cultureel relativisme het geloof kan reduceren tot iemands eigen waarheid, kan het ook juist bijdragen aan een internationale of transculturele gemeenschappelijke (geloofs)waarheid. Daarin worden specifieke culturele eigenschappen van geloven en de angst voor het vreemde gerelativeerd. Dit maakt de geloofsidentiteit doorgaans niet zwakker maar sterker. Ik heb geen gevaarlijk vakgebied gekozen.

[noot1:] Zie bijvoorbeeld Van Dijk, Rijk. 'Negotiating marriage: questions of morality and legitimacy in the Ghanaian Pentecostal diaspora', Journal of religion in Africa (2004) en 'From camp to encompassment: discourses of transsubjectivity in the Ghanaian Pentecostal diaspora', Journal of Religion in Africa (1997).

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • @Lieven: [hij gebruikt metaforen zoals 'wegwerp overlevingsmachines']

    Dat betreft toch denigrerend taalgebruik, misschien zoekt hij op deze wijze de publiciteit. over het als mens genetisch belast... 21-02-2019 01:20
  • @Benedict: De (bijna dwangmatige) hang naar nihilisme is in wezen eigenlijk voer voor psychologen en daarbij nog eens te bedenken dat we... 21-02-2019 01:09
  • @Lieven: Ik heb het op meerdere sites gelezen, dat Dawkins zich denigrerend over het Christendom en zijn aanhangers uit heeft gelaten is wel... 21-02-2019 00:58
  • Dat citaat van Dawkins dat je aanhaalt zie ik niet als een uiting van zijn fanatiek atheïsme. Dat is voor hem een neutrale... 20-02-2019 23:58
  • @ Benedict

    [Mensen zijn meer constructief en empathisch dan afbrekend en psychopaat. Het verschil maakt dat we er nog zijn, als mens. ]

    Hoe komt het denk je dat de dieren er ook nog zijn?
    In heel de natuur zit constructie maar ook deconstructie of verval,... 20-02-2019 23:41
  • Benedict Broere zei Naar deze reactie >>>
    Bert Morriën 20-02-2019 22:59 -- Ik denk dat er sprake is van een misvatting. Want ik zeg daar niet dat hij, Dawkins, geen integere... 20-02-2019 23:29