Religie en cultuur trekken samen op

Religie en cultuur trekken samen op
24 feb
2012

Gelovige mensen voelen zich nogal eens aangevallen door inzichten uit de wetenschap. Mijn ervaring is dat een gelovige veel kan leren van wetenschappelijke inzichten. In mijn eigen vakgebied van de culturele antropologie is veel oog voor de wisselwerking tussen cultuur, diversiteit en migratie enerzijds en religie anderzijds. Cultuur en religie trekken samen op. ‘Is dat niet een bedreiging?’, vragen mensen mij.

Als ik als cultureel antropologe van christenen één vraag regelmatig krijg, dan is het wel: ‘vind je het niet moeilijk om  je christelijke geloof te combineren met antropologie?’. Ik denk dan altijd terug aan mijn eerste jaar als student, eind jaren negentig. Tijdens een congres van gereformeerde studenten, sprak een religieus antropoloog over symboliek en religie. Een moeder van een andere student zei tegen mij: ‘ je hebt een gevaarlijke studie gekozen’. Ik was toen niet ad rem genoeg om te vragen wat ze precies bedoelde, maar door de vragen en opmerkingen die bleven komen in de loop der jaren begreep ik steeds meer dat angst de diepste drijfveer is achter dergelijke opmerkingen. Angst dat door kennis te nemen van andere culturen, ziens- en levenswijzen en ook van andere religies, het (christelijke) geloof gerelativeerd zou worden: er is niet één waarheid en elke cultuur(uiting) is gelijkwaardig.

Relativisme

Zeker, er is cultureel relativisme in de antropologie en breder in de samenleving. Tegelijk zijn er onder antropologen ook grenzen:  bijvoorbeeld, veel antropologen beoordelen vrouwenbesnijdenis toch als universeel onrecht, ongeacht de culturele context. Hoe dit ook zij, mijn wat verlate antwoord op de vraag van die moeder tijdens dat studentencongres is: antropologie heeft juist bijgedragen aan de vorming van mijn geloof. Ik heb geleerd hoe de ontwikkeling van het christendom mede cultureel bepaald is. Denk alleen al in de Nederlandse context aan de standaard gereformeerde liturgie, de sfeer van kerkbanken, collectezakken en mannenbroeders in zwarte pakken. Dit zijn hele specifieke geloofsuitingen of kerkelijke vormen die voor christenen elders in de wereld – en overigens ook in Nederland – vervreemdend overkomen zonder dat deze vormen meer christelijk zouden zijn dan andere uitingen. Dit type relativering helpt juist om níet meteen het geloof kwijt te raken als de mij vertrouwde christelijke cultuuruitingen worden aangevallen of afgeschaft, maar oog te krijgen voor hoe geloof en diversiteit samengaan en elkaar vormen.

Cultuur

Het samengaan van geloof en cultuur is in de afgelopen jaren steeds meer een belangrijk aandachtspunt geworden in het toenemend aantal antropologische studies over migratie. Onderzoek naar de rol van het geloof en van kerken onder migranten laat zien hoe zij ver van hun vaderland een nieuwe culturele identiteit ontwikkelen die minder verbonden is aan een nationale identiteit – zowel van hun land van herkomst als land van aankomst, waar ze er vaak nog niet bij horen – en die meer verbonden is met hun geloof.[1]


Enerzijds globaliseert religie hierdoor, er ontstaat bijvoorbeeld een mondiale gemeenschap van christenen die hun ervaringen en kennis delen via internet en andere communicatiemiddelen zonder belemmerd te worden door nationale grenzen. Anderzijds biedt een multi-culturele religieuze gemeenschap en het geloof de mogelijkheid om niet alleen Ghanees of Nederlander te zijn maar een transculturele gelovige te worden - zowel een ‘Jood’ als een ‘Griek’ om in Bijbelse termen te spreken. Vanuit het perspectief van een christelijke gelovige komt dit dichtbij het beeld van de multi-culturele nieuwe hemel en aarde die in het bijbelboek Openbaringen wordt geschetst.

Kortom, ondanks het feit dat cultureel relativisme het geloof kan reduceren tot iemands eigen waarheid, kan het ook juist bijdragen aan een internationale of transculturele gemeenschappelijke (geloofs)waarheid. Daarin worden specifieke culturele eigenschappen van geloven en de angst voor het vreemde gerelativeerd. Dit maakt de geloofsidentiteit doorgaans niet zwakker maar sterker. Ik heb geen gevaarlijk vakgebied gekozen.

[noot1:] Zie bijvoorbeeld Van Dijk, Rijk. 'Negotiating marriage: questions of morality and legitimacy in the Ghanaian Pentecostal diaspora', Journal of religion in Africa (2004) en 'From camp to encompassment: discourses of transsubjectivity in the Ghanaian Pentecostal diaspora', Journal of Religion in Africa (1997).

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • @Bert, wel aardig om het volgende artikel eens door te lezen en je wat breder te oriënteren, want over "het spontaan ontstaan" van complexe... 18-10-2018 15:36
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    Aan Max 

    De heer Van Woudenberg komt aan met een godsargument gebaseerd op het concept "orde". Wat jij nu doet, is een beetje in het wilde... 18-10-2018 15:26
  • Bert Morriën zei Naar deze reactie >>>
    Arjan Klok,

    [Wees geïnformeerd voordat je grote dingen gaat roepen en dat zie ik rond religie veel te weinig.]
    Zo is het maar net. Ik zie overigens niet hoe je over God geïnformeerd kan zijn, dus ik doe geen uitspraken over God, zelfs... 18-10-2018 14:37
  • Max Waterman zei Naar deze reactie >>>
    Er is geen religieus analfabetisme. Mensen zijn weerbaar geworden tegen religieuze apologetiek. En dat is een goede zaak, hoe zeer dat ook... 18-10-2018 14:34
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Arjen Klok.

    Hartelijk dank voor je reactie. Je hebt gelijk er is een onvergelijkbare serieusheid in de gebruikelijke behandeling van... 18-10-2018 13:55
  • @Arjan: [Maar waarom zou je het daarbij moeten laten? Er valt wellicht best wel wat te beredeneren over hoe die orde in de werkelijkheid is gekomen. Het zal altijd een mate van speculatie in zich hebben]

    Exact, want hoe is die orde in de werkelijkheid gekomen, ik denk dat het speculeren hieromtrent een permanente situatie blijft. 18-10-2018 12:30