Feyerabend over rationaliteit en werkelijkheid

Feyerabend over rationaliteit en werkelijkheid
03 juli
2014

Mopperen

Natuurkundigen hebben wel eens de neiging om te mopperen op filosofen [1]. Geheel onbegrijpelijk is dat niet, want filosofen hebben weinig ontzag voor deze wetenschappers. Het past in de filosofische traditie om grondig te twijfelen aan de kracht van het menselijke verstand en aan het uiteindelijke welslagen van het fundamentele onderzoek naar de werkelijkheid.

Rationalisme

Om een algemene, ware theorie van de werkelijkheid op te stellen, zul je objectief naar de wereld moeten kijken: anders zie je niet hoe ze ‘echt’ is. Inmiddels weten we echter dat een dergelijke objectieve kijk op de werkelijkheid niet mogelijk is. Dit resultaat is de uitkomst van een lange kennistheoretische discussie tussen rationalisten en empiristen.

Volgens de empirist observeren we eerst en daarna maken we een passende theorie (we zijn een ‘onbeschreven blad’ dat door de werkelijkheid wordt gevuld met kennis); volgens de rationalist beschikken we eerst over denkbeelden en theorieën en daarna gaan we pas observeren (de theorie zegt ons wat we moeten observeren).

Theorie-geladenheid van observatie

In de vorige eeuw ontdekten filosofen geleidelijk dat het niet mogelijk is om ‘onbeschreven’ naar de wereld te kijken. Je hebt altijd een theorie nodig om te weten wat je ziet (theorie-geladenheid van observatie). Wie werkelijk ‘onbeschreven’ is kan niets aanvangen met zintuigelijke indrukken.

De moderne neuropsychologie heeft de theorie-geladenheid van de observatie herhaaldelijk bevestigd. De rationalist heeft gelijk. We worden geboren met een aantal krachtige, intuïtieve ideeën over hoe de wereld is. We leven, zou je kunnen zeggen, in een wereld van menselijke theorieën en ideeën, niet in een wereld van objectieve dingen en feiten.

Aangeboren

Aangeboren theorieën zijn zo sterk dat je verstand zich niet aan hun greep kan onttrekken. Probeer maar eens om voedsel niet lekker te vinden of om (bepaalde) mensen niet aantrekkelijk te vinden. Zo is het voor ons verstand eenvoudigweg niet mogelijk om de wereld begrijpelijk te vinden als deze niet overeenkomt met onze aangeboren ideeën [2].

Wel, als het rationalisme voor alle mensen geldt, dan ook voor de natuurkundige. De natuurkundige wordt, als alle 'gewone' mensen, geboren met een krachtige, intuïtieve theorie over de wereld. Het enige wat hij kan doen is deze aangeboren theorie bevestigen. Hij is niet in staat om deze aangeboren theorie te negeren en op ‘onbeschreven’ wijze te bekijken hoe de wereld is.

Paul Feyerabend

Paul Feyerabend [3], een student van Karl Popper, was het voorbeeld van de filosoof die graag tegen de schenen van de natuurkundige schopte.

Feyerabend had scherp in de gaten dat de natuurkundige beschrijving van de wereld wordt beperkt door onze aangeboren noties van rationaliteit. Hij betoogde dat de werkelijkheid zelf overvloedig en onuitsprekelijk rijk is. Deze overvloed kan eenvoudigweg niet bedwongen worden door de natuurkunde, die zo keurig aan de leiband van onze aangeboren ideeën loopt. In de wereldreligies en bij mystici vinden we dan ook een visie op de werkelijkheid die tenminste zo leerzaam en informatief is als de rationele visie van de natuurkundige.

Feyerabend schrijft: “Hoe kan een objectieve werkelijkheid die niet reeds gegeven is nu worden bestudeerd door middelen (zoals denkbeelden, geheugen, zintuigen) die aangeboren zijn en die soortspecifiek zijn? (…) Hoe kunnen mensen, vanuit hun evolutionaire niche, en die daarbij moeten vertrouwen op hun beperkte intellectuele capaciteiten, de gehele werkelijkheid beschrijven in begrijpelijke, objectieve termen? Het is vrijwel zeker dat onze ‘rationaliteit’ zelf niet op een erg rationele manier is ontstaan.”

Hoogmoed

Het idee dat onze rationaliteit krachtig genoeg is om de gehele werkelijkheid in kaart te brengen, is volgens Feyerabend hoogmoedig (en zorgelijk!). Als Feyerabend gelijk heeft, dan zal de natuurkunde vroeg of laat verzanden in een tamelijk onoverzichtelijke wirwar aan denkbeelden, theorieën, weetjes, en gissingen, waar geen eenheid in te ontdekken valt. Wie wil begrijpen hoe de wereld ‘echt’ in elkaar zit doet er beslist verstandig aan om óók te luisteren naar mystici, filosofen en theologen (uit alle tradities).

Een overvloedige werkelijkheid leent zich, aldus Feyerabend, voor een veelzijdige benadering [4].



Noten

[1] Lawrence Krauss, een natuurkundige die vooral bekend is om zijn populair wetenschappelijke boeken, heeft onlangs een paar keer gezegd dat filosofen ‘achterlijk’ zijn. Hij had daarbij vooral de filosoof David Albert op het oog (de ironie is evenwel dat Albert behalve filosoof óók natuurkundige is). Maar ook Stephen Hawking en Neil deGrasse Tyson verkondigen graag dat alleen de natuurkundige verstandige dingen over de werkelijkheid kan zeggen. Waaruit dan maar weer blijkt dat sommige natuurkundigen niet veel verder kijken dan hun neus lang is.

[2] De meest fundamentele aangeboren theorie waarover wij beschikken is de overtuiging dat de wereld logisch geordend is. De natuur heeft ons niet om niets voorzien van deze theorie. Wie de wereld logisch ordent, voorziet onze kennis van een structuur die past bij onze bewegingszin. Het voordeel hiervan is dat we onze inzichten gemakkelijk ten uitvoer kunnen brengen.  

[3] Paul Feyerabend was een omstreden filosoof. In onze tijd zijn de scherpe kantjes er echter wel af. Wat hij zegt is, geloof ik, voor ons niet zo opmerkelijk meer. Zijn laatste, onvoltooide werk is echter ook voor hedendaagse lezers nog fascinerend: Conquest of Abundance, a tale of abstraction versus the richness of being.- Voor een eerste kennismaking met Feyerabend is misschien ‘2 dialogen over kennis’ erg geschikt; ook ‘Tijdverspilling’ is zeer leesbaar.

[4] Feyerabend schreef, enigszins provocerend, 'anything goes'. Uiteraard bedoelde hij dat niet letterlijk. 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • @Bert [Het gevaar dreigt dat slimme machines straks kunnen doorzien wat mensen niet doorzien en na de vinger die ze gekregen hebben niet alleen de hand maar de hele mensheid in hun greep nemen]

    En met dit eventuele doemscenario houden wetenschappers zich helemaal niet bezig. Onderkennen ze totaal niet. 21-04-2019 22:32
  • ChrisH,

    "...de eerste mens (niet ergens op aarde)".
    Gilbert zegt dat hij zich helemaal niet bezig houdt met de evolutietheorie maar... 21-04-2019 22:31
  • @Wim, het zijn toch de mensen die de machines hebben ontworpen, ze hebben zichzelf niet gecreëerd, ik begrijp je redeneertrant dan ook niet helemaal.   21-04-2019 22:26
  • Bert Morriën zei Naar deze reactie >>>
    Aaf,

    [Wat voor reden zou een machine kunnen hebben om uitschakeling te willen voorkomen? Omdat een mens die 'wil om te blijven functioneren' er in geprogrammeerd heeft?]
    In essentie: ja, maar waarschijnlijk niet met de bedoeling die machine volledig autonoom te maken. FYI: iedere moderne computer... 21-04-2019 21:42
  • ChrisH, Jac,

    god is inderdaad uiteindelijk de oorzaak van het kwade want hij heeft die mogelijkheid in zijn schepping geïmplementeerd. Dat... 21-04-2019 21:07
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Egbert.

    Ik vertelde je van programma's die de evolutionaire methode kunnen gebruiken om slimmere programma's te genereren.

    Je... 21-04-2019 17:55