Religie: deel van een kosmisch avontuur

Religie: deel van een kosmisch avontuur
13 okt
2014

Wanneer ik mensen vertel dat ik een doctoraat voorbereid over hoe wetenschappelijk onderzoek het ontstaan van religie verklaart, en hoe theologie met dat onderzoek kan omgaan, zijn er drie mogelijke reacties.

Sommigen kijken me met een glazige blik aan en sturen het gesprek zo snel mogelijk richting politiek, sport of het weer. Anderen beginnen me enthousiast hun eigen theorie over het ontstaan van religie uit te leggen. Daarmee lijken ze impliciet te willen aantonen dat iemand echt wel gek moet zijn geworden om me voor dit soort onderzoek te betalen. Er valt immers niets meer te onderzoeken, verzekeren mijn gesprekspartners me. Religie is volgens hen het resultaat van de menselijke, aangeboren naïviteit, de patriarchale structuur van onze samenleving, of een gevolg van het bezoek van aliens, om maar enkele "diner-hypotheses" op te sommen.

Apologetische intentie?

De derde soort reactie is degene waar ik in dit stuk op wil ingaan. Zowel gelovige als atheïstische gesprekspartners gaan er nogal snel van uit dat een theoloog die zich bezighoudt met de relatie tussen religie en (natuur)wetenschap vooral door een apologetische intentie gedreven wordt. De verborgen agenda achter dergelijk theologisch onderzoek, zo wordt verondersteld, is vast en zeker het verdedigen van religie, ofwel tegen de fundamentele kritiek die er vanuit de wetenschap tegen wordt geformuleerd (stellen atheïstische gesprekspartners), ofwel tegen de verkeerde voorstelling van religie door de wetenschap (stellen gelovige gesprekspartners).

Natuurlijk is het waar, zoals Palmyre Oomen stelt, "dat het geloof zich moet kunnen verantwoorden ten opzichte van wat verder in andere domeinen voor 'waar' geldt." [1] Maar ik geloof niet dat dit - en ik denk ook niet dat Oomen iets dergelijks suggereert - hoeft in te houden dat apologetiek in de zin van "verdedigen tegen kritiek", dus vanuit een defensieve houding, de voornaamste bekommernis hoeft te zijn van theologen die in hun werk de dialoog met de wetenschappen aangaan. De maatschappelijke relevantie van deze dialoog ligt volgens mij elders.

Vinden van betekenis

De Lutheraanse theoloog Philip Hefner ziet de dialoog tussen theologie en wetenschap als een noodzakelijk aspect van hedendaagse theologie. [2] Hij ziet het belang van deze dialoog niet op de eerste plaats in het verdedigen van de waarheid van geloofsovertuigingen, maar in het vinden van betekenis in onze leefwereld. De wetenschap kan de theologie helpen om de wereld te begrijpen, theologische reflectie op wetenschappelijke kennis kan mensen helpen om betekenis te vinden in de wereld. Of, enigszins scherper geformuleerd, theologie kan wetenschap gebruiken om nieuwe betekenis te construeren in de door de wetenschap beschreven wereld. Daarmee staat de dialoog tussen theologie en wetenschap ten dienste van 'het goede leven' van de mens. Vanuit dit perspectief is het misschien niet zo verwonderlijk dat Hefner gelovigen verzekert dat de ontmoeting met de wetenschap voor hen een gebeurtenis van religieus en theologisch belang is. [3]

Evolutionair perspectief

De ontmoeting tussen theologie en de wetenschappelijke studie (evolutionaire psychologie, cognitieve wetenschappen, culturele evolutie,…) van religie is volgens mij inderdaad van theologisch belang. Doet ze ons ook nieuwe betekenis vinden in religieuze tradities als cultureel gegeven? Ik spreek als theoloog natuurlijk op de eerste plaats vanuit mijn eigen, particuliere, christelijke traditie, maar ik denk dat het volgende voor elke religie geldt. We kunnen datgene wat doorheen een religieuze traditie als openbaring wordt bewaard en doorgegeven in het perspectief plaatsen van de evolutionaire geschiedenis van de menselijke soort.

Dat ontluistert religie niet als een mentale illusie, een evolutionair bijproduct of een cultureel virus. Integendeel, een evolutionair perspectief op religie heeft, zoals Darwin in de "Origin" zei over biologische evolutie, een zekere 'grandeur' in zich. Het doet ons de geschiedenis van de mensheid als een deel van het immense avontuur van het leven in onze kosmos beschouwen. Maar ook een religieus perspectief op de culturele evolutie van religie is van belang. Het laat ons zien hoe mythen en rituelen steunen op de ultieme werkelijkheid van de natuurlijke wereld en er een uitdrukking van zijn.

Nieuwe ideeën

Vanuit de ontmoeting tussen beide perspectieven kunnen nieuwe ideeën groeien over wat het betekent 'Imago Dei' te zijn, over de rol die de mensheid kan spelen in de kosmos die ons gegeven is: minder op zichzelf als soort gericht en dus bescheidener, meer op het leven in al haar vormen gericht en dus verantwoordelijker. Geef toe, dat is een veel interessanter gespreksonderwerp dan politiek, sport of het weer…


Noten
[1] Palmyre Oomen, Doet God ertoe? Een interpretatie van Whitehead als bijdrage aan een theologie van Gods handelen (tweede druk), uitgeverij Klement, Kampen, 2004, p. 17.
[2] Philip Hefner, ‘Theology and Science: Engaging the Richness of Experience’ (2003), Theology and Science, 1:1, 95-111.
[3] Philip Hefner, The Human Factor: Evolution, Culture, and Religion, Fortress Press, Mineapolis, 1993, p. 9: "For the person of religious faith, the encounter with science is itself a religious and a theological event."

 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    Zucht, diepe zucht. 

    Beweren dat er contradictoire feiten zouden kunnen bestaan, is onzin in het kwadraat. Iets bestaat of bestaat niet... 12-11-2018 21:15
  • Piet S. zei Naar deze reactie >>>
    Lieven,

    [dan horen daar toch ook de schrijvers van de bijbel bij, dat waren toch ook maar mensen hé?]

    Inderdaad, maar dat probleem wordt opgelost door het dogma dat de Bijbelschrijvers door God zijn geïnspireerd en omdat God niet... 12-11-2018 20:55
  • Bert Morriën zei Naar deze reactie >>>
    Simon, Jan,

    Ik meen mij wat meer bescheiden op te stellen dan Ronald V. want ik laat een absurde wereld buiten beschouwing omdat ik daar... 12-11-2018 20:45
  • Bert Morriën zei Naar deze reactie >>>
    Jan,

    Gelukkig bind je wat in want of iemand zijn eigen perceptie gelijk heeft gaat verder niemand wat aan. Dat is wat anders dan de... 12-11-2018 20:28
  • Chris,

    er zit een veralgemenend zinnetje in dat heel het pleidooi ongeloofwaardig maakt: "want alle mensen zijn uit zichzelven leugenaars... 12-11-2018 19:53
  • Bert Morriën zei Naar deze reactie >>>
    Piet S.,

    Vrees niet, het is slechts een oprisping van iemand die het ook niet wist maar het niet kon laten om daar toch iets met... 12-11-2018 19:45